44. Loksatta - Chaturang - लोक काय म्हणतील

‘दैनिक लोकसत्ता’ वर्तमानपत्राची ‘’चतुरंग’ पुरवणी उत्तम ललित साहित्याने भरलेली भारलेली असते. ‘चतुरंग’ मध्ये आपला लेख प्रसिद्ध होणे हे देखील मानाचे आहे. लेखणीचे कसब पणाला लागते, आणि सहज फोफावते. तसेच काहीसे माझ्याही लेखणीचे झाले. नेहमीच्या बोलण्यात आपण कितीतरी छोटी छोटी वाक्ये तीन तीन शब्दांची उच्चारतो. कधी अर्थपूर्ण तर कधी निरर्थक असतात ती. बोलीभाषेचा थाट सजवणारी छोटी तीन शब्दांची वाक्ये बोलणाऱ्याच्या शैलीला खुलवते, आणि लेखणीला दर्जेदार बनविते. तीच संधी मला मिळाली आणि “फक्त तीन शब्द” लेखमाला मी लिहिली. वाचकांना खूप भावली. कदाचित आपणही वाचले असतील ते लेख. त्यातले काहीच लेख इथे देते.

धन्यवाद!

वंदना धर्माधिकारी

लोकसत्ता : चतुरंग पुरवणी : लेखमाला : ते तीन शब्द :

लोकं काय म्हणतील?

लेखिका : सौ. वंदना विजय धर्माधिकारी

वसंताला, लहानपणापासून पानाचे दुकान टाकायची हौस होती. खूप शिकला, मस्त करिअर, नोकरी, छोकरी, पैसा, बंगला, गाडी, मुलं. निवृत्ती नंतर पानाचे मोठे दुकान टाकायला बायकोने खूप विरोध केला. “पानवाला काय? लोकं काय म्हणतील ते बघं. एव्हढ्या मोठ्या हुद्द्यावर काम केलं, आणि हे भिकीचे डोहाळे. नाही टाकायचं पानाचे दुकान.” आतला आवाज, लहान पणापासूनची इच्छा वसंताला स्वस्थ बसू देईना. दुकान थाटले, भलेमोठ्ठे. खरोखरीच पानाचे दुकान सुंदर चालले. लोकंनिंदेची सुरवातीची भीती त्याला नव्हतीच. स्वत:ची इमेज जपायची तिची धडपड फोल ठरली, इतरांनी केलेले कौतुक ऐकून कळीही खुलली.

कायम धोतर नेसणारे बंडोपंत, निघाले मुलाकडे अमेरिकेत. तिथे सुद्धा धोतरच नेसणार असा निश्चय. पण कसलं काय? तिथल्या थंडीची हुडहुडी. सक्तीने गरम कपडे घातले, जीन्स सुद्धा. भारतात येताना बायोकालाच दटावले, “कुणाला सांगू नका. नाहीतर लोकं काय म्हणतील? तुम्ही तोंड बंद ठेवा.” ती नुसती हसली. तिने आणि मुलाने मिळून बंडोपंतांचे फोटो दिले होते सगळ्यांना पाठवून. मनापासून आवडलेला   तो पेहराव. होती आतली भीती, लोकं काय म्हणतील?.

आपल्या मनाविरुद्द काही होणार असे नुसते वाटले तरी समाज काय म्हणेल म्हणून नकोसं होतं .

सामाजिक दडपण उगीचच घेणारे लोकं बरेचदा प्रवासात, गर्दीत कसे करू, कोणी बघेल, म्हणत नैसर्गिक विधींना जात नाहीत. कोणी काही म्हणत नसते. याचं आपलं, घरी गेल्यावर जाईन म्हणत बसतात, पायावर पाय घेऊन.

निवृत्तीनंतर वेळ, पैसा, स्वास्थ्य आणि मोकळीक सगळंच असते. धकाधकीच्या दबडघ्यात अनेक छोट्या गोष्टी करायच्या राहिल्या.  “मी असा टी शर्ट घालू ?”, “पंजाबी शिवू का ?”, “कधीच मिशी काढली नाही, काळी पांढरी मिशी चांगली नाही वाटत, आता काढली तर?”, “स्टायलिश राहिले नाही, आता सुनबाई म्हणते जरा बदला, मी बदलू, मॉडर्न राहू ?” राहा ना हवे तसे. कोणी काहीही म्हणणार नाही. म्हणाले तर बोलणाऱ्यांचे  दात दिसतील, तेही काळे पिवळे, वेडेवाकडे, घाणेरडे, न घासलेले. समजलं.

राधिकाने स्वत:चेच ठरवले. सगळं छान. वेगळी जात छळू लागली. घरात सांगायला गेली. केव्हढा गहजब. “कुठल्या तोंडाने सांगायची त्याची जात. सगळी माणसं काय म्हणतील?.” केवढं दडपण आलं घरातल्यांना.  असं होतेच नेहमी. समीरचा दणक्यात साखरपुडा झाला. एक दिवस बाहेरून आल्या आल्या समीरने लग्न मोडल्याचे जाहीर केले. “मोडतोस काय? सगळे लोकं काय म्हणतील?” “ असेल थोडफार इकडे तिकडे. चालवून घ्यायचे. तोंड काढायला जागा नाही राहणार आम्हाला.” समीर ने स्पष्ट सांगितले, “तुम्ही आधी मी सांगतो त्यावर लक्ष द्या. लोकं काय, म्हणतच असतात.” 

लोकं काय म्हणतील? अनेकवेळा निर्णयास नेणारा तरीही प्रश्नच. मोठ्ठा स्पीडब्रेकर, प्रगतीतला अडथळा.

पदोपदीचा अनुभव, त्रास, वैताग, अनिश्चितता, अपमान, दुख:, भीती. माणसाने माणसाला घाबरायचं?

हवेहवेसे मिळत नाही, त्याची वेदना, जबरदस्त ओढ, सवय, सारंसारं सोडायचं. आपले नसलेल्या लोकांसाठी? जीवाच्या आकांतानेच विचारायचे प्रश्न पुन्हापुन्हा स्वत:लाच. दोष कुणाचा? लोकं म्हणून कोणाला जाब विचारायचा? जर मनातला डाव न बोलताच आपला आपणच उधळून लावला तर?  नंतर रडण्यात काय अर्थ? मनातले मांडे मनातच. भावनिक आणि व्यावहारिक चढाओढीत व्यवहार सरसावतो. भावना कोसळतात. स्वत:पुरताच मर्यादित विचार मनातल्या मनात. लोकांना दोष देण्यात काय अर्थ? लोकांना जाणीवही नसते तुमच्या आतल्या आंदोलनांची. . लोकोपवादाची अनामिक भीती परावृत्त करते कृतीपासून. काल्पनिक कोशाच्या विचारानेच  इच्छांचा गळा घोटला जातो. नकोचचा पवित्रा, स्वत:चेच  नुकसान. वाईट वाटेल, कायम मनात राहील, किती हवे होते ते मला. भीतीने गाळण उडते. ‘नको रे बाबा’ नकोच, पळा पळा. केव्हढी ताकद, भीती,  धाक, दरारा. कल्पनेनेही घामेघूम व्हावं.

बरेचदा, परिस्थितीची स्पष्ट कल्पना देण्यात कुठेतरी चुकते. शिवाय सगळ्यांचे स्वभाव, अहं, हट्ट, अपेक्षा, भूमिका कुठे जुळतात. विचार भिन्न, वागणं तसंच. मानसिकतेचा अंदाज समोरची व्यक्ती कितपत घेते यावर अवलंबून. फक्त वर वर काय तेव्हढेच बोलले जाते. स्पष्ट मोकळा संवाद दूर. तुम्हाला एखाद्या गोष्टीची किती गरज आहे? किती ओढले गेलेले आहात? तुमची इनव्हालमेंट किती? याची जाणीव इतरांना कितपत असणार? तेंव्हा सुरवातीस जरी विसंवाद वाटला तरीही, मन मोकळं करावं. नंतर जाणवतेही दुसरी बाजू,  तेंव्हाच सर्वबाजूने विचार केला जातो. आपाल्याच निर्णय क्षमतेवरील साशंकता, अविश्वास, वैचारिक गोंधळ, इतरांची उदाहरणे, आतल्याआत  कुढणं, यांचाच पगडा जबरदस्त. त्यावरच अपयश लादलं जातं. अनेकवेळा न्यूनगंड बळावतो. ‘यांना घाबरलो’, म्हणत लोकांनाच दोषी धरून  रागराग केला जातो इतरांचा.. दोष लादून मोकळे. स्वत:ला आणि इतरांना नाकारत फरफट होते आयुष्याची. तेथेच मत्सराला कोंब फुटतात. कालांतराने ज्यांना तुम्ही घाबरत  होतात, तीच लोकं स्पष्ट विचारतात, “ तू असे का केलेस?” उत्तर नसतेच. ‘मी तुम्हालाच घाबरलो, तुम्ही काय म्हंटले असते?’ असे विचारता हि येत नाही. निसटून गेलेले क्षण. हाय रे दैवा किती हि वंचना? किती चुटपूट जीवाला. विचार, चांगलं वाईट, खरंखोट काथ्याकुट केला. लोकं छानछान म्हणतील अशीच मी वागले.  तरी आतल्या काथ्याचे तुकडे आतल्याआत रक्तबंबाळ करतातच. कमनशिबी, अपयशी? पुन्हा मनस्ताप.  

लोकं म्हणजे, घरातले नात्यातले, मित्रमैत्रिणी, ओळखीचे पाळखीचे, परिचित असे काही वर्षापूर्वी होते. आता फेसबुक फ्रेंड्स विचारतील. जमाना बदलला, त्यानुसार वार फिराणारच. तरुणाई जुमानत नाही कोणाला. एकमेकांचे बघून डेअरिंग करायला धाजावतात एकेकजण. प्रत्येक व्यक्ती समाजाचा भाग आहे, समाजाने आखून दिलेल्या काही नियमांच्या, बंधानाच्या कळत नकळत मर्यादा  असतात. बंधनांचे अवडंबर नको. त्यात लवचिकता हवी. पाश्चिमात्य देशात निळे कपडे फक्त मुलांचे आणि मुलींचे गुलाबी, अगदी ठरलेले. कुठल्याही प्रवाहाच्या विरुद्द्ध पोहण अवघडच. तसचं इथेही. वाटतं, एखाद्या घटनेचा, कृतीचा बोलबाला करायला वेळ आहे लोकांकडे? स्वत:च्यातच मश्गुल राहणारा समाज, विनाकारण कधीतरी नाक खुपसतो दुसर्याच्या आयुष्यात. तोंडीलावायला पाहिजे असते,म्हणून बोलतात लोकं. मॉब, घोळका, त्यांची स्मरणशक्ती अल्पकाळ असते, तरीही तिचा पगडा जबरदस्त. आयुष्याची वाट लावायची ताकद नक्कीच असते यांच्या बोलण्यात.

“लोकं काय म्हणतील?” याचा बागुलबुवा करू नये.  टाळ्या वाजवणारे आणि नावं ठेवणारे दोन्ही एकच लोकं.  आपली इच्छा पूर्ण करण्याची धडपड हे माणसाचे वैशिष्ट्य. सामाजिक रूढींना शह देणारे कृत्यात  हीच भीती पटीने वाढते.  “लोकनिंदेला कोण पुसत? लोकं काय म्हणायचेत ते म्हणोत. मी नाही घाबरणार याला. माझं मी, मला, हवे तसे पाहिजे तेच करणार. ते कोण मला सांगणारे?”  ना धाक, ना कदर, फक्त उन्माद, अहं, आणि मी. हे चांगले का? नक्कीच नाही. “ लोकं गेली उडत. त्यांना काय करायचे”,  असेही म्हणून वाट्टेल तसे बेभान, वेडेवाकडे, असंस्कृतपणे, वागूहि नये. हल्ली तर लोकांची भीतीच कमी होत चालली आहे. कोणीच कोणाला काहीही बोलायला, सांगायला जात नाही. कशाला मध्ये पडा, बघ्याची भूमिका चांगली. ते हि बरोबर नाही. थोडा धाक, सामाजिक बंधने हवीतच.

करायचं तरी काय? समाजविघातक काही करीत नाही ना? हा पहिला प्रश्न. दुसऱ्या कोणावर अतिक्रमण, सक्ती, जोर जबरदस्ती, त्रास, नुकसान, खून, दरोडा, बलात्कार, लांडीलबाडी, चोऱ्यामाऱ्या, फसवणूक अशी विघातक कृत्ये मी करीत नाही, याची खात्री हवी. नंतर मनातल्या इच्छेला समोर पिंज-यात उभं करून उलटसुलट प्रश्न आपले आपणच विचारावेत. हजारदा शहानिशा करावी आपल्या निर्णयाची. कोणासही न घाबरता घेतलेला पक्का निर्णय, त्याचे परिणाम, त्रास, यश स्वीकारायची मानसिकता हवी. लोकोपवादाला तोंड द्यायची हिम्मत, परिपक्वता हवी. इतरांचे टक्के, टोमणे, घालून पाडून बोलणं कानावर पडत असताना आपल्या मनासारखे करता येणारे आंतरिक बळ हवेच. सारासार सर्वबाजूंनी विचार, सल्लामसलत, समुपदेशन करून साधायचा असतो मध्य प्रत्येक गोष्टीत, प्रत्येक वेळी, प्रत्येकाने. प्रसंगसाक्षेप बदलतो निर्णय, मानाजोगा, किंवा विरुद्ध. म्हणूनच म्हणतात ना, ‘ऐकावे जनाचे करावे मनाचे.’ मंग कशाला घाबरायचे?

वंदना धर्माधिकारी

Vandana10d@yahoo.co.in                           

M : 9890623915                                                                 

 http://epaper.loksatta.com/215629/loksatta-pune/18-01-2014#page/22/2 

,

21. Diwali 2014 - Niranjan

निरंजन दिवाळी अंक २०१४   :::  बांधावे लागतात शब्द्पूल

“श्वासही आत जात नाही तुझ्यासाथी शिवाय

पापणीसुद्धा मिटत नाही तुझ्या आठवणीशीवाय

कसं पटेल तुला सारं मला भेटल्या शिवाय

इतकं का कोणी जीव लावतं आपलं असल्याशिवाय.....”

ज्याच्या कोणाच्या एखाद्या कां होईना नात्यात या ओळी लागू होत असतील ती व्यक्ती भाग्यवान समजावी. आपलं असणं, आपल म्हणंण, तसं वागणं, बसणं, बोलणं आणि एकमेकां सुखावणं हे असलं कि आपोआप जीव जडतो. जीवापाड जपणूक होते. अशावेळी क्षणोक्षणी आठवण येणारच, डोळे वाट बघणार, मन हिंदळणार आणि आपल्या माणसाला भेटल्यावर आनंदोत्सवात तेच मन पिंगा घालीत नाचणार तेही आपल्याच भोवती. आपण कोणाचे तरी कोणीतरी आहोत, याची संपूर्ण खात्री मनाला असणं आणि तशीच ग्वाही आपणहून दुसऱ्याला देणं हेच तर नाते जपणं असते.

दोन प्रकारची बैठक असते या नात्यांची, जपायची दोन्ही नाती. जैविकतेतून आलेली आणि प्रेमाने बांधलेली असतात नाती. आपलेपणा हा कंसाबाहेर काढलेला सामायिक भाव पाहिजेच. ‘Blood is thicker than water’ हे सूत्र जैविक नाती दृढ करते. घट्ट बांधून घेतात हि घरातली नाती एकमेकांना. किती जरी भांडण झाले तरी मनातल्या मनात एकमेकांची आठवण येतेच, आणि ख्याली खुशाली घेतली जातेच. भांडभांड भांडला बहिणीशी तरीपण राखीला तिच्याकडे जाऊन मुक्याने का होईना राखी बांधून घेणारच. हा राखीचा धागा किंवा भाऊबिजेचे औक्षण अतूट नात्याची खूण आहे. तिथे खुडलेल्या नात्याचं रोपटं पुन्हा घट्ट रोवू पाहतं. हीच जैविक नाती जपण्यासाठी, त्यांच्यात पुन्हापुन्हा संवाद घडावा म्हणून आपल्या संस्कृतीमध्ये वेगवेगळे सण साजरे करतो. आणि दिवाळीत सर्व नात्यांचा एकत्र मिलाप म्हणून उत्साहाने साजरी करतो आपण सगळेच.

दुसरी जाती फक्त प्रेमाने ओली होतात, फुलतात, बहरतात, जोडली जातात. इथलं नाते मैत्रीचे असेल, ओळखीचे असेल, गुरु शिष्याचे असेल, मालक नोकराचे असेल, दुश्मनीचे असेल,  प्रियकर प्रेयासिचेही असेल, नाहीतर निनावी न सांगता येणारे असेही असू शकेल. हि अजोड प्रेमजोडणी नैसर्गिक अनामिक ओढ असते. नाते कोणाशीही जमते, नुसती नजर देखील नाते जोडायला कारणीभूत  होऊ शकते. हीच माणसाच्या जिवंतपणाची खुण आहे. एकमेकांना आपल्याकडे खेचून घेऊन आपल्या मनोबंधाने घट्ट आवळून ठेवायचं दुसऱ्याला,  ह्यात माणसाची हातोटी वाखाणण्याजोगी आहे. जगायचं एकत्र, हसायचं, फुलायचं, रडायचं देखील. एक श्वास, एक उच्वास, एकच धडकन, एकच मन. प्रेमातून दिला जातो विश्वास. निसर्गाला रंग हवाच आणि  फुलाला गंध हवा, अगदी तसाच नाती जपायला एकमेकांवर विश्वास हवा.

रोपं लावायला माती हवी, तिथे रुजायला पाणी हवं,

उंच वाढायला ऊन हवं, आणि आनंदाने डोलायला वारा हवा.

तसचं अगदी तस्सचं....

नातं रुजायला भावना हवी, नातं फुलायला ओलावा हवा,

नातं टिकायला संवाद हवा, आणि नात्याचा आनंदोत्सव साजरा करायला एकत्र सहवास हवा....

विश्वासाने नाते टिकवून ठेवायला संवाद लागतो, त्यामध्ये भावना आणि ओलावा हवाच. शब्द असे सहज मिळत नाहीत, प्रेमाचे आपलेपणाचे तर नाहीच नाही. नसेल यायचं शब्दांना तर झुळूक साधी फिरकत नाही. दुखलं खुपलं, हवंनको बघताना शब्दांची पाखरण हवीच असते. नुसते कोरड्याने कर्तव्य करणारी असतात काही माणसे. अलिप्तता त्यांचा स्थायी स्वभाव. अबोल म्हणून न बोलता कर्तव्य करीत राहतात. मनात असलेला ओलावा त्यांना कृती करायला भाग पडतो.  कधी काही कारणाने झालेला विसंवाद पुसायला संवादच हवा. त्यासाठी मध्यस्ती घेतली तरी चालते. संवाद साधणे  खूप काही अवघड नक्कीच नाही. फक्त त्याची तीव्र इच्छा हवी. आपोआप भावनांनी ओथंबलेले शब्द बाहेर येतात कोठूनतरी

काही शब्द पोटातून

कहो आले ओठातून

जिव्हाग्रावर क्षणी विसावून

काही उतरले श्वासातून

शब्दांनी नात्याची वीण घट्ट होऊ लागते. पण कधीकधी शब्द शस्त्र होते,आणि सपासप कापले जातात नात्यांचे बंध. नात्याची परीक्षा असते. नात्यांमधली गैरसमजाची गाठ आणि मोकळं व्हायचं शंकाकुशंकांच्या तेढीतून  काठीण होते. हे बघा, धागे कापून गुंता सोडवल्यावर त्याच धाग्यांना पुन्हा गाठी मारीत गुंडाळलेला लोकरीचा गुंडा, वरून बघताक्षणीच ताणलेल्या लोकरीचा आहे हे लक्षात येतेच. वरून बरासा मऊ मऊ दिसला गुंडा तरिही ठुसठुसणा-या गाठी असतातच. नात्यात बोचर्या गाठी, आठवणी, शाब्दिक आहेर असतातच. त्याचा दोष कोणाला द्यायचा. बरेचदा स्वनिर्मिती असल्याने तक्रारही करता येत नाही. मग समोरची व्यक्ती दोषी समजून आपली सुटका केली जाते. खापरं फोडावं  नशिबावर. ‘मी इतका चांगला वागूनही मला कोणीच विचारीत नाही.’ अशी आपणच निर्माण केलेली एक खंत बळावते.

कोण्या एके काळी, नात्याचा गोतावळा असणं हे समृद्धीचे लक्षण समजतं.  नात्यांना सांभाळून धरून जपणं हि मात्र तारेवरच्या कसरतीपेक्षाही कठीण. ते ज्याला जमलं तो माणूस खरचं ग्रेट समजावा. आता जमाना बदलला, एकमेकांकडे जाणंयेणं, बसणं, बोलणं, या सगळ्याचीच स्टाईल बदलली. संवादाची माध्यमे वाढली, आणि बरेचदा जुजबी,  तेव्हढाच, हाय-ह्यालो पुरता संवाद होऊ  लागला. इलेक्ट्रॉनिक माध्यमाने तर संवादात कमाल केळी. एटीएम वरून पैसे काढायला गेल्यावर देखील कोणीतरी बोलून आपल्याला सूचना देते, आणि  त्यानुसार आपण कृती केली कि व्यवस्थित रित्या पैसे काढता येतात. कार्डही घेता येते. टेलीफोन, मोबाईल, मेसेज, whatsapp, फेसबुक, इंटरनेट, Linkenden, skyup, ही संवादमाध्यमे आहेत. शिवाय आता त्यात भर पडली आहे, एमेमएस, फेसटाईम, व्हायबर यांची. पाहिजे असलेले रेकॉर्ड करून आवाज पाठविला जातो. रेकोर्ड केलेला निरोप त्या आवाजात ऐकता येतो. शिवाय बोलताना पलीकडच्या व्यक्तीचा चेहरा दिसतो म्हणजे फेसटाईम, आणि व्हायबर म्हणजे इंटरनेट वरून बोलणे करणे.  सगळीच  संवादाची प्रचलित प्रगतमाध्यमे आहेत. या सर्वांद्वारे संवाद करून कामे होतातच. वायफट बडबड आटोक्यात ठेवली जाते. अशी हि उत्तम साधने आहेत. शिवाय नाती जपणूक करण्या साठी हि साधने उत्तम सहकार्य देतात. चांगल्या प्रकारे ज्यांच्याशी वर्षानुवर्षे संवाद झाला नाही, त्याची गाठभेठ होते, ख्यालीखुशाली समजते, ठावठिकाणा कळला कि गाठीभेटीसुद्धा होतातच. अनेक शाळा कॉलेजचे ग्रुप्स यानेच तयार झाले. एकत्रित रित्या शाळेसाठी काही सहकार्य करणारी अनेक मुले आहेत. याने माणसे जवळ आणली गेली असे म्हणायला हरकत नाही. skyup वरून परदेशात राहणाऱ्या आपल्या मुलांशी नियमित बोलणारे अनेक आहेत. प्रत्यक्ष समोर स्क्रीनवर मुलाबाळांना, नातवंडांना पाहून समाधान मिळते. ओळख ठेवायला लहान मुले शिकतात. मोठमोठ्या कंपन्या online, मोबाईल वर, किंवा कॉन्फरन्स कॉल करून नोकरीसाठी, अथवा दुस-या कशासाठी मुलाखत घेतात. हा संवादच असतो. इथे वेळ, श्रम, पैसा, याची मोठी बचत केली जाते आणि सर्वांना सोयीस्कर अशा या पद्धतींचा स्वीकारही होत आहे. हे प्रगतीचे लक्षण आहे.

प्रत्येक गोष्टीला नकारात्मक बाजू असतेच, तशीच या नाविन्यपूर्ण संवाद माध्यमांना आहेच. यांचा वापर विघातक गोष्टींकडे झुकत असल्याने, समाज व्यवस्थेवर संकटे येतात. नको त्या विधेयकांचा गाजावाजा, कोण कोणाला काय म्हणाले यावर चर्चा, कशावरून तरी वादावादी, भांडणे, मतभेद, अशा गोष्टीना उत येतो. त्याने हे नवीन वाईट असा गैरसमज पसरवला जातो. जसे टीव्ही वर अनेक च्यानेल्स आहेत, रिमोट तुमच्याच हातात आहे. काय बघायचे, काय ऐकायचे ठरविण्याचा हक्क फक्त तुमचाच. मग ठरवा तुम्हीच सकारात्मकतेकडे झुकायचे कि गदारोळ माजवायचा. शेवटी, प्रत्येक व्यक्ती वेगळी, तिचे विचार आणि वर्तणूक भिन्न. म्हणूनच सांगावे लागते, चांगले ऐका, चांगले बोला, चांगले वागा आणि चांगले म्हणून घ्या. दुनिया सुंदर आहे, त्याहीपेक्षा तुम्ही माणूस म्हणून वावरता हे तुमचे परमभाग्य आहे. त्याचा मान राख आणि संपन्न आयुष्य जगा

संवादाचे अनेक प्रकार आहेत. वरवरचा, जुजबी, कामापुरता, ऑफिशियल, व्यावहारिक, टेकनिकल, सक्तीचा, एकतर्फी, मोकळा, घरगुती, बारकाईने, अनावश्यक, आवश्यक, हमरीतुमरीचा, वादावादीचा, चर्चात्मक, एकेरी, आदरयुक्त, अपमानित, सहानुभूतीचा, आपलेपणाचा, प्रेमळ, हवाहवासा, गोडवा, जिव्हाळ्याचा, चेष्टामस्करिचा, अंतर्मुख करणारा, एकदिलाचा, हळवा, ओला, कोरडा, काळजाचा, काळजाला हात घालणारा, आणि असाच नाव नसलेला संवाद. संवादात देहबोली महत्वाची भूमिका बजावते. तुमचे हातवारे, चेहऱ्यावरील हावभाव, नजर, कपाळावरील आठ्या, याने संवाद पोचायला सोपे जाते. संवाद हि एक कला आहे. बोलतात सगळेच, पण एखाद्याचे बोलणे लक्षात राहते, काळजाला भिडते, त्याचा परिणाम कायमस्वरूपी राहू शकतो. शब्दोच्चार, शब्दफेक प्रभावी करायचे कसब कमावता येते. देवाने तोंड दिले म्हणून कायम उघडलेच पाहिजे असे नाही. संवाद उत्तम साधायचा असेल, तर तोंड बंद ठेवून श्रावणभक्ती केलीच पाहिजे. नुसते ऐकूनहि भागत नाही, तर त्याचा अर्थ समजून, विचार पूर्वक बोलणे जमले, कि संवाद परिणामकारक होतो. वैयक्तिक, व्यावसायिक जीवनात संवाद कौशल्य असेलेली व्यक्ती प्रभावी ठरते. जिंकून घेते. संवाद कौशल्य अंगी बाणवले पाहिजे. आपल्या आवाजाचा पोत, चढउतार, उंची खोली, शब्दोच्चार, शब्दप्रयोग, शब्दसाठा, शब्दार्थ, व्याकरण,  तसेच आपण बोलतो तेंव्हाच वेग, दुसऱ्याचे ऐकून घ्यायची इच्छा आणि कृती अशा अनेक गोष्टींवर संवाद होत राहतो. त्यावर व्यक्तिमत्व अवलंबून असते, त्यानेच माणूस पारखला जातो. आजचे युग हे स्पर्धेचे युग असल्याने स्वत:चा प्रभाव, इंप्रेशन पाडता आला पाहिजे. बरं, ते फक्त मुलाखती पुरते कामाचे नको, तर कायम टिकविता आले पाहिजे. त्यासाठी संवाद्कौशल्य हवेच..

संवादाला माध्यम हवेच का? ध्वनिलहरी पोचविणारी हवा असतेच सगळीकडे. वेगळे माध्यम नसताना  संवाद होतोच. समोर समोर केलेला संवाद आतपर्यंत भिडतो, चेहरा वाचता येतो. वर्षानुवर्षे संवादाबरोबर चेहरा लक्षात राहतो. ‘तेंव्हा आजोबांच्या केव्हढया मिशा होत्या?’ ‘ तिने कुठली साडी नेसली होती?’ ‘ त्याने घातलेला शर्ट, भेटीची जागा, गप्पा मारल्या ते हॉटेल, खाल्लेले पदार्थ,”... असा सगळा बाडबिस्तरा प्रत्यक्ष संवादाला चिकटलेला असल्याने ते स्मरणात खूप काळ रहातात. सांगितलेले , ऐकलेले, बोललेले  त्यावर विचार होतो. याच समोरासमोरच्या संवादाला ग्रहण लागेल अशी भीती निर्माण होताना जाणवते. अर्थात, असा संवाद कधीही संपणार नाही, काही नाती त्या शिवाय जगूच शकत नाहीत. त्यामध्ये खुल्लमखुल्ला संवाद होतोच, कधी गोड, कधी कडू. पण, सर्वसाधारण समाजात मोकळा संवाद कमी व्हायला लागला म्हणायला पुष्टी देता येईल. वातावरणातील बदल अनेकांना  जाणवतो. याला ग्राहणापुर्वीचे वेध म्हणूयात.

ग्रहण, वेध, नाते, आणि संवाद...  म्हणजे नक्की काय आणि कसे? नात्यांमध्ये विनाकारण संवाद कमीकमी होत जातो. विचारले, तर एकमेकांवर  ढकलाढकली होतेच. “ तो येत नाही, मग, आपणच कशाला जा उगीच त्याला डिस्टर्ब करायला? आपलं काय नडलंय? ” नाराजीची पुस्ती जोडून भेट टाळली जाते. तेंव्हा, दुसरा सुद्धा असेच काहीतरी बोलतो. “ मीच का आधी?” ही भावना अहं पोसू पाहते आणि पायात बेड्या कधी घालते समजत नाही. आठवण दोघानाही येत असते, फक्त फोफावत जातो अहं. माघार कोणी घ्यायची, याला उत्तर नसते. कारण काही झालेलं नसताना विचित्र घडते. त्याचीही सवय होते. अचानक कोणाच्या बारशाला नाहीतर बराव्याला भेटल्यावर वरवर चौकशी करून शब्द गोठतात. उरते, कधीतरी चाकोरीतले भेटणे, भेटू यात आश्वासन देणे, कारणमीमांसा आणि स्पष्टीकरण. आणि पुन्हा ये रे माझ्या मागल्या. अंतर मात्र वाढलेले असते.

काही काही माणसे, हे टाळण्यासाठी विशेष काळजी घेतात. पडदा टाकायचा त्यांचा प्रयत्न असतो. दुसऱ्या व्यक्तीने प्रतिसाद दिला नाही तरीही काहीजण लोचाटासारखे मधूनमधून फोन करतील, जावून भेटतील. पण दुसर्याने पूर्णच टाळाटाळ केल्यावर काय करणार? विचारल्यास, उत्तर मिळेलच याची खात्री नाहीच. पुन्हापुन्हा चौकशी होते, अगदी तुटू नये भावनेतून. अखेर संवाद अशक्त होत जातो, आणि क्षीण अवस्थेत काय संबंध फुलणार, काय नाते टिकून राहणार? जाऊ देत, तेव्हढाच ऋणानुबंध दोघांचा अशी समजूत पूर्णविराम देते.

पण, मी म्हणते, संवादासाठी नाते हवेच का? अपरिचित व्यक्तीशी संवाद साधल्यावर तेच परिचित व्यक्ती होते. एक माणूस आपल्या संग्रही येतो. माणसांचा मोठा ताफा असणे श्रीमंतीचे लक्षण नव्हे काय? दुकानदार, रिक्षावाले, बस स्टोपवर भेटणारे, नेहमीच्या  परिसरातले, कारणानिमित्ताने दिसणारे, तरीही अपरिचित लोकं खूप असतात आपल्या अवतीभवती. त्यांना कायमच अपरिचित म्हणायचे का? ओळख करून घेतली तर बिघडले कुठे? थोडंस  बोलल्याने काय बिघडते? पण एक फॅशन आहे आजकाल, अनोळख्या माणसाशी बोलायचे नाही. एसटीत पाटी असते, ‘अपरिचित व्यक्तीने काही खायला दिल्यास घेऊ नका.’ याचा अर्थ, तुमच्या डोळ्या देखत शेजारच्याने गाडीवरून केळी घेतली, तुम्हाला एक दिले, तर ते घ्यायचे नाही का? सगळीकडे शंकेखोर डोळे वावरताना भासतात. लुच्चेच दिसतात सगळे नजरेला. असे तितकेसे बरोबर वाटत नाही. असेल कधीतरी कोणाला लुच्चालफंगा भेटलेला, म्हणून समोरची प्रत्येक व्यक्ती चोर नालायक नसतेच. एखाद्यावर विश्वास टाकताना घ्यायची काळजी जरा जास्तच घेतली जाते, एव्हढे मात्र खरं. आजकाल जगात वावरायचा तो नियम होऊ पाहत आहे. हेच खटकते. वाईट लोके कमी असतात, पण त्यांचाच बोभाटा होतो, आणि सर्व सामान्य समाज भीतीने वावरतो. चांगले अनुभव येतातच अनेकांना अनेक वेळा. रोज रोज तीच माणसे त्याचं लोकलने त्याच डब्यात बसून त्याच स्टेशनवर चढतात आणि दुस-या  एका स्टेशनवर उतरतात. अशा सहप्रवाशांची मस्त मैत्री होते. एखादा दुसरा आला नाही, तर लगेच मोबाईल येतोच हातात.

आईवडील दोघेही कामानिमित्त बाहेर, घरात आजीआजोबा असतील नसतील घरात. मुले शाळेतून येतात, जेवतात, अभ्यास करतात. शेजारच्याच फ्ल्याटमध्ये दोघेजण वयस्कर राहत असतात. ते मुद्दाम दररोज या मुलांकडे थोड्यावेळ बोलायला येतात. गप्पा होतात, गोष्टी अनुभव सांगून त्यांची चांगली गट्टी होते. कधी आजी खायला करतात आणि मुलांना आणतात वाटीभर. तो चहा बनवतो आजीआजोबांसाठी. वेगळे संस्कार मिळतात, अनुभवातून शिकायला मिळतं मुलांना. जातायेता मुले काय हवे, काय आणू विचार पूस करू लागतात. संवाद केल्याने एक नात्याचा पूल सहज बांधला जातो. मुलांना आपली जबाबदारी यांच्याप्रती सुद्धा आहे हि जाणीव होऊ लागते.  त्याबरोबर एक जबाबदार व्यक्ती होण्याच्या वाट फुलू लागते. मुले सुसंस्कारित होतात. त्यांच्या आईबाबानाही आनंद होतो. हे नक्कीच सुचिन्ह आहे. असेच जर सगळ्या सोसायट्यांमध्ये घडू लागले तर शेजारच्या घरातला सुस्थितीत वाढणारा तरुण रेव्ह पार्टीत आढळणार नाही. आणि मुलगी वाकडे पावूल पडताना अडखळेल. काय हरकत आहे, जरा जेष्ठ लोकांनी आजूबाजूच्या तरुणाईशी  संवाद साधायला? तरुणांनीसुद्धा   मोठ्या लोकांकडून काहीतरी शिकावं. आजूबाजूला अत्यंत उच्च पदभार सांभाळणारी, ज्ञानी, अभ्यासू लोक असतात, त्यांच्याकडे जाऊन आपलाच फायदा करून घेणारी तरुणाई दिसत नाही. नक्कीच बदलतात येईल हे चित्र संवादामार्फत.

असा हा संवाद, आणि त्याची करामत, गुंतागुंत. शब्दांची उधळण, एकमेकांच्या भावनांची कदर, नात्यांची जपणूक, धडपड, हे सारे काही प्रत्येकाला हवेच असते. तरीपण,  का बर उगीच आढेवेढे घ्यावेत? फुकटचा आगाऊपणा करावा? नखरे आणि शिष्ठपणा यालाच म्हणतात. शब्दांचे दुर्भिक्ष, संवादाचा अभाव आणि त्याने होणारी मनाची कुचंबणा अनुभवलेली असते कधी ना कधीतरी प्रत्येकाने. पण या अनुभवातून शिकतात थोडेच.  शिकतात, तेच आघात आणि दु:ख विसरू शकतात. त्याला कारण एकच.

“नात्यांमधला दुरावा जोडायला

बांधावे लागतात शब्दपूल

त्याचं महत्व त्यांनाच समजतं

ज्यांना दुराव्यानं केलं असतं दूर...”.

वंदना धर्माधिकारी

Vandana10d@yahoo.co.in

मोबाईल : ९८९०६२३९१५

22. Diwali 2014 - Samtol - Brexit

“ब्रेक्झीट” हा शब्द “Britain  आणि exit”  या दोन शब्दांवरून तयार झाला आहे.  “Br+exit =Brexit” युरोपीय महासंघ (युनियन – ईयु - EU) मधून बाहेर पडायचा ब्रिटन देशाने घेतलेला निर्णय म्हणजे ब्रेक्झीट होय. गुरवार दिनांक 23  जून,2016 रोजी ब्रिटनने देशवासीयांचे मत अजमाविले, त्यात 52% मतदानाने युरोपीय महासंघातून बाहेर पडण्याचा कौल दिला.  तर 48%मतदान त्याच्या विरोधात गेलेले होते. सार्वमत चाचणीमध्ये केवळ 2% अधिक मते जादा मिळाल्याने ब्रेक्झीटचा अतिशय महत्वाचा ऐतिहासिक निर्णय स्वीकारला गेला. 

ब्रिटनने 1073 साली युरोपीय युनियन सभासदत्व स्वीकारून इतर देशांशी सलगी केली. एकूण 28 देश या महासंघात आहेत, त्यापैकी 19 देशांनी 1999 मध्ये ‘युरो’ चलनचा स्वीकार केला. परंतु, ब्रिटन देश आपले स्वतंत्र अस्तित्व राखून राहिला, त्यांचे चलन ‘पौंड स्टर्लिंग’ होते तेच राहिले. ईयु मधील सर्व  देशांचा मिळून एकच ‘शान्जेन व्हिसा’ आणला, परंतु ब्रिटनने त्यांचा स्वतंत्र व्हिसा ठेवला आणि त्याचे नियम अधिक कडक केले. एकत्र राहूनही आपले असे काहीतरी वेगळे ठेवणे, हा ब्रिटीश लोकांचा स्वभाग होता, असे दिसते. त्याचेच पुन्हा एकदा प्रत्यंतर ब्रेक्झीट मुळे जगासमोर आले.

युरोपीय महासंघातील सर्व देशांचे नागरिक इतर सदस्य देशात व्हिसा नसताना सहज येजा करू शकतात. शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय, उद्योग यासाठी विनाअट  प्रवेश असतो. शिवाय देशादेशात व्यवसाय, वस्तू, भांडवल, सेवा, अशा महत्वाच्या गोष्टींची देवाण घेवाण मोठ्या प्रमाणात आणि नियमितपणे होत असते. एक देश संपून दुसरा कुठे सुरु होतो, हे देखील लक्षात येत नाही, प्रचंड एकसंधता या देशांमध्ये दिसते. त्याने त्यांचा व्यापार उद्योग वाढला, आणि इतर देशांशी अनेक करार केले गेले. या देशांमधे व्यापर, मालाची नेआण नियमित विना कर होत होती. ते आता थांबले म्हंटल्यावर बाजारात माल कमी पडू शकतो, कारण ताजा माल मिळतो  तेंव्हा अनावश्यक साठवण केली जात नहीं. अचानक परिस्थिती बदलल्याने तो माल लवकरच कमी पडू लागला, मागवता येतोच असेही नाही. तसेच ब्रिटनहून इतर देशात जात असलेल्या मालालाही उठाव असला तरी, नियमअटी यामधे तो अडकला आहे.

ब्रेक्झीट निर्णय घेतल्यावर केवळ एका महिन्यात जुलै अखेर, ब्रिटन मधील लॉइडस् बँकिंग ग्रुप (LBG) नामांकित वित्त समूहाने सद्यस्थितीला सामोरे जाताना या आर्थिक वर्षात 3000+ अधिक नोकर कपातीचा कटू निर्णय घेतला आहे. तेथील वर्तमानपत्रात प्रसिध्द झालेल्या बातम्यांनुसार तेथील अन्य बँका देखील याचेच अनुकरण करण्याची शक्यता आहे. सामाजिक समस्या तीव्र स्वरुपात निर्माण होतील, याचे हे एक उदाहरण म्हणावे लागेल. तेथील पतधोरण नजीकच्या काळात येत आहे, त्यावेळी बँक ऑफ इंग्लंडने व्याजाचे दर आणखीन खाली म्हणजे 0.25 % असे अगदी तळाला नेले जातील, असे भाकीत केलेले आहे. तेंव्हा म्हणावेसे वाटते की, जर बँकिंग इंडस्ट्रीची परिस्थिती ब्रेक्झीट नंतर लगेचच अशी होत असेल, तर इतर इंडस्ट्रीजना कुठला सामना करावा लागेल. बँकिंग पुरते बोलायचे झाल्यास, इंग्लंड मधील सर्व बँकांचा विस्तार युरोपीयन देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात होता, आता त्यावरही काय परिणाम होईल सांगणे अवघड आहे. शिवाय तेथील प्रत्येक देशाचा मिळणारा पाठींबा, तोही प्रत्येक क्षेत्राला किती ते भविष्यात महत्वाचे आणि परिणामकारक ठरेल हे निश्चित. लंडन युरोपीय देशांच्या बरोबर व्यापाराचे प्रमुख द्वार आहे, नव्हे होते म्हणायला पहिजे. तर इथून पुढे, आधीच्या गोष्टींसाठी सुद्धा नवीन उद्योगीक करार करावे लागतील का? नवीन काही सुरु करताना त्या त्या देशाशी करावे लागतील असे वाटते. तसे करताना सहजता राहणार नाही. महत्प्रयासाने ते सर्व मिळवावे लागेल.

ब्रेक्झीटचा निर्णय जाहीर होताच पौंड घसरला, पाश्चिमात्य देशांशी व्यापारावर अवलंबून असलेल्या भारता सारख्या अनेक देशांचे शेअर बाजार कोसळले. सोन्याचा भाव वधारला. अस्थिर वातावरण जरी निर्माण झाले, तरी ते अत्यल्प काळापुरते होते, लवकरच जगाने आपली गती पकडली. असे जरी असले तरी ब्रेक्झीट परिणाम हा सगळ्यांनाच विचार करायला लावणारा आहे.

ब्रेक्झीट मुळे काय काय होईल, हा सगळ्या देशांना पडलेला प्रश्न आहे. बाहेर पडायची प्रक्रिया लवकरात लवकर व्हावी असे इतर युरोपियन देश म्हणत आहेत. बाहेर पडण्याचा प्रवास गुंतागुंतीचा आहेच कारण 43   वर्षे एकत्र काम केल्याने प्रत्येक गोष्टीचा सखोल अभ्यासपूर्वक विचार करून पॉलिसीज  करायला पाहिजे. ब्रिटनची इयुमधील भूमिका महत्वाची होती, आणि जरी बाहेर पडले तरी जेंव्हा ब्रिटन होते तेंव्हाचे या देशाचे योगदान मोलाचेच आहे. अत्यंत काळजीपूर्वक हा गुंता सोडविला पाहिजे. इयु मधून एखाद्या देशास बाहेर पडतानाची प्रक्रिया युरोपीएन कॉंन्स्टीट्युशनने डिसेंबर 2009  मध्ये जारी केली. त्यास “Article 50 of the Lisbon Treaty” संबोधतात. त्या करारानुसार पुढील  दीर्घकाळ चालणारी प्रक्रिया केली जाईल. ब्रिटीश सरकार, तसेच युरोपियन महासंघ दोघांनी ब्रीक्झेटसाठीची जबाबदारी एका  स्वतंत्र डिपार्टमेंटवर टाकलेली आहे.  संपूर्ण प्रक्रियेस किमान दोन वर्षाचा कालावधी लागेल असे तज्ञांचे मत आहे. तोपर्यंत ब्रिटनला इयुचे कायदेपालन करावे लागेल, परंतु इयुच्या निर्णय प्रक्रियेत ब्रिटनला भाग घेता येणार नाही. डिसेंबर 2016 पूर्वी यावर काही कृती केली जाणार नाही, असे सांगण्यात आलेलं आहे.

ब्रिटन मधेच ब्रेक्झीट वर अनेक मतमतांतरे आहेत. इंग्लंड, आयर्लंड, स्कॉटलंड आणि वेल्स यामध्ये फुट पडली असून त्यापैकी आयरिश व स्कॉटिश नागरिकांनी  इयु मध्ये राहण्याचा विचार व्यक्त केला. ही लोकं स्वत:ला ब्रिटीश म्हणून घेण्यापेक्षा युरोपियन म्हणून घेणे जास्त पसंद करतात. इतके दिवस युरोपियन महासंघ आणि ब्रिटन मधील नागरिक सहजपणे कोठेही जाऊन राहू शकत होते. त्यावर काहीतरी बंधने येतील. ब्रिटीशांना इतर देशांत येण्याजाण्यावर बंधने येण्याची शक्यता वाढली आहे. तसेच जे युरोपियन नागरिक ब्रिटन मध्ये स्थाईक झालेले आहेत, त्यांच्या अस्तित्वासाठी नवीन नियमावली केली जाईल. कदाचित काही कालावधी पूर्वी ब्रिटन मध्ये स्थाईक झालेल्यांना तिथेच राहण्याची मुभा मिळेलही,  आणि नव्याने आलेल्यांना परत देखील पाठविले जाईल. तेच उलटे, म्हणजे ब्रिटीश लोकं जी इतर देशात स्थाईक आहेत, वा जाऊ इच्छितात, वारंवार जातात त्यांच्याबद्दलहि सगळीच अनिश्चितता होईल.

ब्रिटनमध्ये भारतीय वशांचे अंदाजे साडेसात ते आठ लाख लोक राहतात. त्यातील काहींनी ब्रिटनचे नागरिकत्व घेतलेले असल्याने जे ब्रिटीश नागरिकांचे होईल तेच यांचेही होईल. ब्रेक्झीटचा परिणाम तिथे शिक्षणासाठी गेलेले विद्यार्थी, भारतीय उद्योजक, विविध कंपन्यांनी पाठवलेली लोकं यांच्यावर होणार आहे. सद्य परिस्थितीत आयटी  कंपन्यांना ब्रिटन मध्ये मिळणाऱ्या  प्रकल्पांचे काय होईल हे  सांगणे लोकांना अवघड वाटते.  प्रकल्प रेंगाळतील, निर्णय घेतला जाणार नाही, चालढकल केली जाईल त्याचा परिणाम आयटी क्षेत्रावर होईल, त्यामुळे भारतीय कंपन्यांना त्रास होण्याची शक्यता वाटते. परंतु,याचा कालावधी फार मोठा नसेलही. जगातील स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी व्यापार वृद्धी व स्पर्धा दोन्ही पाहिजे असल्याने ब्रिटनला चांगल्या चांगल्या कंपन्यांशी आउटसोर्सिंग हे करावेच लागेल. इथेच भारतीय आयटी  कंपन्या यशस्वी होतात, आणि आपल्या देशातील बुद्धिमत्ता, कार्यकुशलता नक्कीच उत्तम असल्याने भारतीय लोकांना तिकडे कामानिमित्त बोलावले जाईलच. असे मत तज्ञांचे आहे. फार काळ समस्या राहणार नाहीत, यावर मात्र सर्वांचे एकमत होताना दिसते.

जनतेच्या भावनिक मतांचा विचार करून ब्रेक्झीटचा निर्णय घेतला गेला आहे. असे तेथील अनेकांचे मत आहे.  शिवाय ब्रिटनमध्ये मोठ्या प्रमाणात निर्वासित लोकांचे लोंढेच्या लोढे येतील अशा भीतीने ब्रेक्झीटचा निर्णय घेतला गेला आहे. ते बरोबर नाही. म्हणून पुन्हा एकदा जनमत  घेण्यात यावे, अशी  आग्रही याचिका ब्रिटीश नागरिकांनी काढली आहे, आणि त्यावर दहा  लाखांहून अधिक लोकांनी स्वाक्षऱ्या केलेल्या आहेत. ब्रिटीश संसदेमध्ये याचीकेवर  विचार व चर्चा होणार, चर्चेतून जनसामान्यांच्या भावनांचा अंदाज घेतला जाईल. पुढे काय माहित नाही.

एकंदरीतच ब्रिटनची आर्थिक परिस्थिती खालावेल, त्यांना आर्थिकदृष्ट्या समस्या उद्भवतील असे अनेक तंज्ञांचे मत प्रदर्शित केलेले होते. ब्रेक्झीटच्या  शॉक मधून अर्थव्यवस्था लवकरच सावरली जाईल आणि भविष्यात मार्केटला खूप मोठा धक्का बसेल असे काही होईल, असे वाटत नाही. असेही तेथील तज्ञ लोकांचे मत आहे, काहीतरी नक्कीच शिजत असणार. थोडे दिवस पौंडची किंमत डॉलरचे तुलनेत 10% ने घसरली आहे. ती पूर्ववत येईलच. त्यांच्या दृष्टीने खूप काही बदल होणार नाहीत. सर्वतोपरी येणाऱ्या परिस्थितीला सामोरे जाण्याइतकी सक्षमता ब्रिटीश सरकारची आहे, असे चित्र सध्यातरी रंगविले जात आहे. भविष्यात काय दडले आहे, ते वेळोवेळी बघायला मिळेलच. सध्या फक्त ‘Wait and Watch.’

वंदना धर्माधिकारी

Vandana10d@yahoo.co.in  M : 0 9890623915

पत्ता : 25 तेजस सोसायटी, तेजस नगर, कोथरूड, पुणे 411038

20. Diwali 2012 - Arthapurn - अंधाराकडून प्रकाशाकडे नेणारी अर्थसाक्षरता